19 lutego 2018

Dorosłość odnaleziona na półce z kasetami — A. Cieplak, „Lata powyżej zera”

Kiedyś, wśród szarych blokowisk, dzieciaki biegały grając w zośkę, zwisały na trzepaku, a matki, wychylające się przez okna wychodzące na podwórko, wołały, nie mogąc się doprosić, aby wróciły do domu. Teraz dzieciaki biegają, ze smartfonami w dłoniach, łapiąc pokemony, na trzepaki wspinają się po to, by w dziwnej pozie strzelić sobie selfie, a matki już nie wołają, bo dzisiejsza młodzież bardzo szybko dorasta, to oni decydują, o której wrócą do domu na obiad. Różnica niespełna dwóch dekad, a codzienności całkiem inne. Tylko te bloki nadal takie szare i obskurne, to jedyne, co nigdy się nie zmienia.

Anna Cieplak, debiutując powieścią o nastolatkach urodzonych powyżej 2000 roku, odważnym krokiem weszła na polski rynek wydawniczy. Ma być czysto ukazujące codzienność współczesnej młodzieży, obrazujące problemy, z którymi boryka się zanikająca już „gimbaza”, spotkało się z bardzo pozytywnym odbiorem zarówno krytyków, jak i czytelników. Uhonorowana wieloma nagrodami literackimi powieść (m.in. Nagroda Witolda Gombrowicza, Nagroda Conrada) to nie tyle realizacja literackich ambicji autorki, co jej próba interwencji w rzeczywistość. W powieści Cieplak oddaje głos swoim bohaterom, za ich pomocą zwraca uwagę na model współczesnej polskiej rodziny, na relacje młodzieży toczące się głównie przy pomocy internetu, który jest częstym powodem samotności oraz braku samoakceptacji nastoletnich użytkowników. Ma być czysto jest ważnym głosem we współczesnej literaturze polskiej.
 
Nim jednak powieść doczekała się pierwszych poważnych nagród, Cieplak rozpoczęła promocję swojej drugiej książki. Lata powyżej zera, podobnie jak debiutanckie Ma być czysto, jest historią, która obrazuje młodzieżową rzeczywistość. Tym razem jednak autorka skupia się na swoim pokoleniu, pokoleniu, którego dzieciństwo oraz dojrzewanie przypadło na lata dziewięćdziesiąte XX wieku i początek wieku XXI — druga powieść Cieplak jest analizą procesu dojrzewania dzieciaków wychowanych na muzyce Paktofoniki i bajkach Disneya. Dorastanie w latach dziewięćdziesiątych z biegiem czasu zyskało miano kultowego, to właśnie ten okres w (pop)kulturze wspominany jest przez wielu z największą nostalgią. Cieplak osadza realia powieści na pograniczu Zagłębia i Śląska. Główną bohaterką Lat powyżej zera jest Anita Szymborska, której towarzyszymy przez dziewięć kolejnych lat.

Anitę poznajemy w przełomowym momencie jej życia — w dniu, w którym postanawia zrobić porządek w swoich kasetach z muzyką, oddzielić wstydliwe starocie od kaset, którymi spokojnie mogłaby dzisiaj pochwalić się na instagramie. Piszę o tym wydarzeniu jako o przełomowym momencie, ponieważ muzyka jest bardzo ważnym elementem życia głównej bohaterki, który wyznaczy jej wiele ścieżek. Muzyka pomoże Anicie podjąć ważne decyzje, a także będzie przy niej w najtrudniejszych sytuacjach nastoletniego życia. Chwila, w której Anita postanawia zrobić porządek w kasetach jest symbolem zakończenia pewnego etapu w życiu, i rozpoczęcia nowego. Wraz z postanowieniem pozbycia się niektórych z nich oraz delektowaniem się rozkoszną myślą o radości młodszych dzieciaków ze znalezienia ich na osiedlowym śmietniku, dla których będą tym, czym dla niej są te pozostawione na półce, Anita decyduje się rozpocząć proces dorastania, którego na łamach powieści będziemy świadkami.

Lata dziewięćdziesiąte i początki XXI wieku to w Polsce nie tylko gwałtowny wzrost popularności muzyki pop, disco czy rapu, ale też rozwój stacji radiowych, do których Anitę będzie bardzo ciągnęło. Główna bohaterka na polu muzyki spróbuje realizować się na różne sposoby. Anicie nie będzie wystarczało bezcelowe włóczenie się wśród bloków, przesiadywanie z najbliższą przyjaciółką na krawężniku, czy potajemne i ekscytujące picie piwa owocowego na klatce schodowej (zwróćmy uwagę na mocne osadzenie codzienności Anity w konkretnym miejscu — blokowisku). Nie będzie stroniła od tych czynności, ale na tle swoich znajomych wyróżni się potrzebą posiadania celu w życiu, przez co będzie dla siebie samej bardzo wymagająca. Anita posiada zaostrzony zmysł obserwacji oraz zdolność snucia trafnych analiz i spostrzeżeń. Pozytywne uczucia, którymi darzy kolejne osoby, nie przeszkadzają jej w ich ocenianiu, dostrzeganiu wad. Cieplak stworzyła bohaterkę, która nieświadomie ciągnie nas za rękę przez realia nowego tysiąclecia. W przeciwieństwie do bohaterek Ma być czysto, którym mocno kibicujemy, dostrzegając ich słabości i niepowodzenia, to Anita nas dominuje, ona wytycza drogę, wyraźnie mówi swoim głosem, jest siebie bardzo świadoma. To bohaterka, która żyjąc w pewnych realiach, umie się do nich zdystansować, jest uniwersalna.

Podobnie jak w Ma być czysto, Cieplak porusza w Latach powyżej zera tematykę rodziny, zahacza o temat edukacji, a przede wszystkim skupia się na młodzieży i ich wzajemnych relacjach, uwarunkowanych jeszcze nie portalami społecznościowymi, lecz sms-ami i gadu-gadu oraz wspólnym spędzaniem czasu „na polu”, „na dworze”. Początki XXI wieku to zimowiska, kolonie, pierwsze potajemne papierosy i młodziutka Britney Spears. W kolejnych rozdziałach autorka poszerza widzenie czytelnika, wychodzi poza Zagłębie i Śląsk. Cieplak skieruje losy bohaterki poza dom rodzinny, co dla Anity będzie końcem zabawy w dorastanie, a stanie się dorosłością. Przy pomocy Lat powyżej zera Cieplak pozwala czytelnikowi docenić polską popkulturę i realia paskudnych szarych blokowisk, podejmując temat polskości, tęsknoty za czymś codziennym i oczywistym. Anita z rozsądnego, lecz lubiącego się zabawić podlotka w kolorowych legginsach stanie się dziewczyną świadomą swojej kobiecości i podjętych w życiu decyzji.

Druga książka w bibliografii autora jest tą weryfikującą, definiującą. W przypadku Anny Cieplak możemy mówić o bardzo dobrym, ważnym debiucie. Możemy mówić także o znakomitej drugiej publikacji, która potwierdza sukces debiutu. Lata powyżej zera to powieść w całości tworzona przez główną bohaterkę — Anita jest esencją otwierającą przed nami realia Polski przełomu tysiącleci, a jej historia jest hołdem dla dzieciaków lat 90. oraz smutno-kolorowej polskiej kultury.

2 komentarze:

angelika klik pisze...

"Początki XXI wieku to zimowiska, kolonie, pierwsze potajemne papierosy i młodziutka Britney Spears." <3

niebieskatrufla pisze...

Cudowna recenzja, bardzo dobrze napisana, na poziomie. Co prawda nie wiem czy ksiązka przypadłaby mi do gustu, ale może jednak warto dać jej szansę. Dodaję bloga do obserwowanych,

http://recenzentka-doskonala.blogspot.com/2018/03/basnik-beata-majewska.html

Prześlij komentarz